Lęk o zdrowie (hipochondria) – kiedy każdy objaw wydaje się groźny

Igor ma 33 lata. Trzy tygodnie temu poczuł ukłucie w klatce piersiowej, gdy wchodził po schodach. Tego samego wieczoru przeczytał kilkanaście artykułów o zawale u młodych mężczyzn. Następnego dnia był u lekarza rodzinnego – EKG w normie. Ulga trwała do wieczora, kiedy przyszło mu do głowy, że EKG „nie wszystko wykrywa”. Potem było prywatne echo serca, morfologia, próba wysiłkowa. Wszystko dobrze. Teraz Igor mierzy tętno kilkanaście razy dziennie i boi się biegać, choć wcześniej robił to trzy razy w tygodniu.

Igor nie udaje i nie przesadza. Naprawdę się boi, a ten strach naprawdę zabiera mu życie. To, co przeżywa, nazywamy lękiem o zdrowie.

Czym jest lęk o zdrowie?

Lęk o zdrowie (dawniej nazywany hipochondrią) to stan, w którym osoba jest silnie i długotrwale zaabsorbowana obawą, że jest poważnie chora albo zaraz zachoruje. Zwykłe doznania z ciała – kołatanie serca, mrowienie, ból głowy, znamię na skórze – odczytuje jako sygnał groźnej choroby. Zapewnienia lekarzy i dobre wyniki badań przynoszą tylko krótką ulgę.

To nie jest „wymyślanie sobie chorób”. Objawy z ciała są prawdziwe, podobnie jak cierpienie. Problem polega na tym, jak umysł je interpretuje i co dzieje się potem. W klasyfikacjach diagnostycznych nasilony lęk o zdrowie opisuje się jako osobne zaburzenie, a szacuje się, że w jakimś momencie życia dotyczy on kilku procent ludzi. Wśród pacjentów przychodni jest go jeszcze więcej.

Jak wygląda błędne koło lęku o zdrowie?

Lęk o zdrowie podtrzymuje się sam, według bardzo przewidywalnego schematu:

1. Doznanie z ciała. Ukłucie, zawroty głowy, guzek, zmęczenie.

2. Groźna interpretacja. „To może być nowotwór”, „to zawał”, „to stwardnienie rozsiane”.

3. Lęk. A lęk sam w sobie wywołuje objawy: przyspieszone bicie serca, napięcie mięśni, problemy z oddychaniem, kłopoty z żołądkiem.

4. Zwiększona uwaga na ciało. Im bardziej się skupiamy na jakimś miejscu, tym więcej w nim czujemy. Igor, sprawdzając tętno, zauważa każde jego wahanie.

5. Zachowania zabezpieczające. Sprawdzanie, szukanie w internecie, kolejne badania, pytanie bliskich „czy to normalne?” albo przeciwnie – unikanie lekarzy, bo „mogą coś znaleźć”.

6. Chwilowa ulga, długotrwałe wzmocnienie. Dobry wynik uspokaja na godzinę lub dzień. Potem pojawia się wątpliwość („a jeśli przeoczyli?”) i koło rusza od nowa.

Najbardziej podstępny jest punkt piąty. Każde sprawdzenie przynosi ulgę, więc wydaje się pomocne. Ale ta ulga uczy umysł, że bez sprawdzenia nie da się poczuć bezpiecznie. Z czasem potrzeba sprawdzania rośnie.

Internet nie pomaga

Wyszukiwanie objawów w sieci to dla osób z lękiem o zdrowie szczególna pułapka. Wyszukiwarka nie wie, że ból głowy w 99,9% przypadków oznacza zmęczenie czy napięcie – pokaże też najrzadsze i najgroźniejsze możliwości. Lękowy umysł zatrzyma się właśnie na nich. Godzina czytania prawie nigdy nie kończy się ulgą, za to często nowym podejrzeniem.

Skąd bierze się lęk o zdrowie?

Nie ma jednej przyczyny. Często pojawia się po doświadczeniu, które pokazało, jak kruche jest zdrowie: poważna choroba lub śmierć kogoś bliskiego, własna trudna diagnoza w przeszłości, sytuacja, w której lekarze coś przeoczyli. U Igora lęk zaczął się kilka miesięcy po tym, jak jego 58-letni wujek nagle zmarł na zawał.

Czasem rolę odgrywa dzieciństwo – dom, w którym każda infekcja budziła wielki niepokój, albo przeciwnie, w którym objawy były lekceważone. Lęk o zdrowie często nasila się też w okresach dużego stresu, zmian życiowych, po narodzinach dziecka, a także współwystępuje z innymi zaburzeniami lękowymi i obniżonym nastrojem.

Co możesz zrobić już teraz?

Kilka kroków, które pomagają osłabić błędne koło:

• Ogranicz sprawdzanie. Zapisz, ile razy dziennie mierzysz tętno, oglądasz znamię albo szukasz objawów. Potem stopniowo zmniejszaj tę liczbę. Na początku lęk wzrośnie – to normalne i przemijające.
• Wprowadź zasadę „nie googluję objawów”. Jeśli objaw jest nowy i niepokojący – idź do lekarza. Jeśli nie – daj sobie 48 godzin i sprawdź, czy minie sam.
• Ustal stałą opiekę jednego lekarza. Regularne wizyty u tego samego lekarza rodzinnego, umawiane z wyprzedzeniem, zamiast wielu wizyt u różnych specjalistów „na szybko”.
• Wróć do tego, co porzuciłeś przez lęk. Igor wraca do biegania stopniowo – najpierw spacer, potem trucht. Ciało, które działa, jest najlepszym argumentem przeciwko lękowi.
• Rozmawiaj o lęku, nie o objawach. Zamiast pytać bliskich „czy to normalne?”, powiedz „znowu się boję”. To zmienia rozmowę.

Ważne zastrzeżenie: lęk o zdrowie nie oznacza, że należy ignorować sygnały z ciała. Nowe, nagłe lub nasilające się objawy zawsze warto skonsultować z lekarzem. Chodzi o to, by badania wynikały z decyzji medycznej, a nie z potrzeby uspokojenia lęku.

Jak pomaga psychoterapia?

Lęk o zdrowie dobrze odpowiada na leczenie. Najwięcej badań dotyczy terapii poznawczo-behawioralnej, która pomaga rozpoznać błędne koło, sprawdzać lękowe interpretacje i stopniowo rezygnować z zachowań zabezpieczających. Więcej o tym nurcie przeczytasz w artykule o terapii poznawczo-behawioralnej.

W nurcie psychodynamicznym i integracyjnym, w którym pracujemy w Sumus, przyglądamy się też temu, co lęk o ciało może wyrażać. U Igora w terapii okazało się, że strach przed zawałem był ściśle związany z żałobą po wujku, którą „odłożył na później”, bo w rodzinie nie było miejsca na płacz. Kiedy zaczął o tym mówić, objawy nie zniknęły od razu, ale przestały mieć nad nim taką władzę. Podczas konsultacji pomagamy ocenić, jakie podejście będzie dla Ciebie najlepsze – i jeśli lepszym wyborem będzie ustrukturyzowana terapia CBT, powiemy o tym otwarcie.

Kiedy warto zgłosić się po pomoc?

Warto rozważyć konsultację, jeśli:

• myśli o chorobie zajmują Ci dużą część dnia,
• dobre wyniki badań uspokajają Cię tylko na krótko,
• regularnie sprawdzasz swoje ciało lub szukasz objawów w internecie,
• unikasz aktywności, miejsc albo informacji związanych z chorobą,
• lęk wpływa na Twoją pracę, sen lub relacje.

W Centrum Psychoterapii Sumus przy ul. Św. Sebastiana w Krakowie pierwsze spotkanie to spokojna rozmowa, bez oceniania i bez skierowania. Możesz poznać nasz zespół i wybrać konkretną osobę.

Najczęstsze pytania

Czy hipochondria to to samo co lęk o zdrowie?

W praktyce tak. Słowo „hipochondria” bywa używane pejoratywnie, dlatego specjaliści coraz częściej mówią o lęku o zdrowie. Chodzi o stan, w którym obawa przed poważną chorobą jest silna, długotrwała i utrudnia codzienne życie.

Skąd mam wiedzieć, czy to lęk, czy naprawdę jestem chory?

To ocenia lekarz. Lęk o zdrowie nie wyklucza choroby somatycznej, a osoba z lękiem może też zachorować. Dlatego ważne jest, by mieć jednego zaufanego lekarza, który zna Twoją historię, i nie rezygnować z rozsądnych badań – tylko unikać tych, które wynikają wyłącznie z potrzeby uspokojenia się.

Czy lęk o zdrowie może wywoływać prawdziwe objawy?

Tak. Lęk uruchamia reakcję stresową, która może powodować kołatanie serca, duszności, zawroty głowy, napięcie mięśni czy dolegliwości żołądkowe. Te objawy są prawdziwe, choć nie świadczą o groźnej chorobie.

Czy przy lęku o zdrowie pomagają leki?

U części osób, zwłaszcza gdy lęk jest bardzo nasilony lub towarzyszy mu depresja, lekarz psychiatra może zaproponować leczenie farmakologiczne. Często najlepsze efekty przynosi połączenie leków z psychoterapią.

Źródła

• Tyrer, P. i in. (2014). Clinical and cost-effectiveness of cognitive behaviour therapy for health anxiety in medical patients: a multicentre randomised controlled trial61905-4). The Lancet, 383(9913), 219–225.
• Axelsson, E., Hedman-Lagerlöf, E. (2019). Cognitive behavior therapy for health anxiety: systematic review and meta-analysis of clinical efficacy and health economic outcomes. Expert Review of Pharmacoeconomics & Outcomes Research, 19(6), 663–676.