Bliska osoba potrzebuje pomocy, ale nie chce iść na terapię. Co możesz zrobić?

Zofia od kilku miesięcy patrzy, jak jej 24-letni syn Bartek coraz bardziej zamyka się w sobie. Po rzuceniu studiów prawie nie wychodzi z pokoju, śpi do południa, przestał odzywać się do znajomych. Kiedy Zofia ostrożnie wspomniała o psychologu, usłyszała: „Nie jestem wariatem. Daj mi spokój”. Od tamtej pory boi się poruszać ten temat, a jednocześnie każdego wieczoru zasypia z niepokojem.

To jedna z najtrudniejszych sytuacji, w jakich można się znaleźć: widzisz, że ktoś bliski cierpi, wiesz, że pomoc istnieje, a ta osoba jej odmawia. W tym artykule wyjaśniamy, skąd bierze się opór przed terapią, jak rozmawiać, żeby zwiększyć szansę na zmianę, i co możesz zrobić dla siebie.

Dlaczego ludzie odmawiają pomocy?

Odmowa rzadko wynika z uporu dla samego uporu. Za zdaniem „nie potrzebuję żadnego psychologa” zwykle kryje się coś więcej:

• Wstyd. Pójście na terapię może oznaczać przyznanie się, że „coś jest ze mną nie tak”. Dla wielu osób, zwłaszcza mężczyzn i osób starszych, to wciąż bardzo trudne.
• Lęk. Przed oceną, przed rozmową z obcym człowiekiem, przed tym, co może wyjść na jaw. Czasem także lęk przed etykietą diagnozy.
• Brak sił. Osoba w depresji może po prostu nie mieć energii, by szukać specjalisty, dzwonić, umawiać się, dojeżdżać. Odmowa bywa objawem, a nie decyzją.
• Złe doświadczenia. Nieudana wizyta w przeszłości, lekceważący lekarz, terapeuta, z którym „nie zagrało”.
• Brak poczucia, że problem istnieje. Niektóre trudności – na przykład uzależnienia czy niektóre zaburzenia osobowości – wiążą się z ograniczonym wglądem.
• Poczucie utraty kontroli. Kiedy ktoś czuje, że jest naciskany, naturalną reakcją jest obrona własnej autonomii – nawet wbrew swojemu interesowi.

Zrozumienie, który z tych powodów może dotyczyć Twojej bliskiej osoby, często pomaga zmienić sposób rozmowy.

Jak rozmawiać, żeby nie wywołać oporu?

Nie ma zdania, które magicznie przekona kogoś do terapii. Są jednak sposoby rozmowy, które zwiększają szansę, że druga osoba nie zamknie się jeszcze bardziej.

Zacznij od tego, co widzisz i co czujesz, a nie od diagnozy. Zamiast „masz depresję, musisz iść do psychologa” – „Widzę, że od kilku miesięcy rzadko wychodzisz z pokoju i mniej się odzywasz. Martwię się o ciebie”. Opis zachowań i własnych uczuć trudniej odeprzeć niż ocenę.

Słuchaj więcej, niż mówisz. Zapytaj: „Jak ty to widzisz? Co jest teraz dla ciebie najtrudniejsze?”. Czasem pierwsza szczera rozmowa jest ważniejsza niż jakikolwiek plan.

Unikaj oskarżeń i porównań. „Weź się w garść”, „inni mają gorzej”, „robisz to na złość” – takie zdania utwierdzają w przekonaniu, że nikt nie rozumie.

Zmniejsz próg wejścia. Dla wielu osób słowo „terapia” brzmi jak zobowiązanie na lata. Łatwiej zgodzić się na „jedną rozmowę, żeby zobaczyć, jak to wygląda”. Pierwsza konsultacja do niczego nie zobowiązuje.

Zaproponuj konkretną pomoc. Wyszukaj kilku specjalistów, przygotuj numer telefonu, zaproponuj, że pojedziecie razem. Osobie bez energii każdy krok mniej realnie pomaga.

Daj wybór. Online czy stacjonarnie? Kobieta czy mężczyzna? Psycholog czy od razu psychoterapeuta? Poczucie wpływu zmniejsza opór.

Bądź cierpliwy. Pierwsza rozmowa często kończy się odmową. To nie znaczy, że była bezużyteczna – ziarno zostało zasiane. Wiele osób wraca do tematu po tygodniach, kiedy poczuje, że to ich decyzja.

Zofia po kilku tygodniach spróbowała jeszcze raz, ale inaczej. Nie mówiła o psychologu. Usiadła z Bartkiem w kuchni i powiedziała, że tęskni za nim i że widzi, jak bardzo jest mu ciężko. Bartek się rozpłakał. Po raz pierwszy opowiedział, jak bardzo wstydzi się rzuconych studiów i jak bardzo boi się, że „zmarnował sobie życie”. Dwa tygodnie później sam zapytał, czy mogłaby mu pomóc znaleźć kogoś do rozmowy.

Czego unikać?

• Stawiania ultimatum, jeśli nie jest to ostateczność. „Albo terapia, albo się wyprowadzasz” może zmusić do jednej wizyty, ale rzadko buduje motywację do pracy.
• Umawiania wizyty za plecami i „podstępnego” zaprowadzenia kogoś na spotkanie. Terapia dorosłej osoby jest dobrowolna, a takie działanie może zniszczyć zaufanie.
• Przejmowania całej odpowiedzialności. Możesz wspierać, ale nie możesz za kogoś wyzdrowieć.
• Ciągłego wracania do tematu przy każdej okazji. Codzienne „może byś jednak poszedł do psychologa” szybko zamienia się w tło, które druga osoba nauczy się ignorować.

Kiedy nie czekać?

Są sytuacje, w których delikatność musi ustąpić zdecydowanemu działaniu. Reaguj natychmiast, jeśli bliska osoba:

• mówi o śmierci, o tym, że nie chce żyć, albo żegna się z bliskimi,
• zrobiła sobie krzywdę lub grozi, że ją zrobi,
• przestała jeść, pić lub dbać o podstawowe potrzeby,
• traci kontakt z rzeczywistością – słyszy lub widzi rzeczy, których nie ma, ma niepokojące przekonania,
• stanowi zagrożenie dla innych.

W takiej sytuacji zadzwoń pod 112. Możesz też skontaktować się z Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym (800 70 2222, całodobowo) albo pojechać z bliską osobą do najbliższej izby przyjęć szpitala z oddziałem psychiatrycznym lub centrum zdrowia psychicznego – nie jest do tego potrzebne skierowanie.

Zadbaj także o siebie

Bycie wsparciem dla kogoś w kryzysie potrafi wyczerpać. Zofia przez miesiące żyła w stałym napięciu: nasłuchiwała, czy Bartek wstał, sprawdzała, czy coś zjadł, nie spała. Zaniedbała własne zdrowie i przyjaciółki, z którymi kiedyś spotykała się co tydzień.

Kilka rzeczy, o których warto pamiętać:

• Masz prawo do zmęczenia, złości i bezsilności. To naturalne reakcje, a nie dowód, że jesteś złym rodzicem, partnerem czy dzieckiem.
• Nie zostawaj z tym sam lub sama. Porozmawiaj z przyjaciółmi, rodziną, kimś zaufanym.
• Pomoc może zacząć się od Ciebie. Konsultacja psychologiczna dla bliskiego to nie „chodzenie na terapię zamiast niego”. To miejsce, w którym możesz zrozumieć, co się dzieje, zastanowić się, jak rozmawiać, i odzyskać siły. Badania nad pracą z rodzinami osób uzależnionych pokazują, że wspieranie bliskich zwiększa też szansę, że osoba w kryzysie w końcu sięgnie po pomoc.

Zmiana w jednym elemencie rodziny często wpływa na cały system. Kiedy Zofia zaczęła chodzić na własne konsultacje, przestała co wieczór pytać Bartka, „czy coś postanowił”. Atmosfera w domu złagodniała – i to w niej Bartek znalazł przestrzeń, by samemu poprosić o pomoc.

Jak możemy pomóc?

W Centrum Psychoterapii Sumus przy ul. Św. Sebastiana w Krakowie pracujemy zarówno z osobami, które same szukają pomocy, jak i z ich bliskimi. Jeśli martwisz się o partnera, dorosłe dziecko czy rodzica, możesz przyjść na konsultację sam lub sama – porozmawiamy o tym, co się dzieje, i zastanowimy się, co możesz zrobić. Jeśli chodzi o dziecko lub nastolatka, zajrzyj do naszej oferty dla dzieci i młodzieży i konsultacji rodzicielskich.

Jeśli bliska osoba jest gotowa na rozmowę, może poznać nasz zespół i wybrać konkretnego terapeutę. Część naszych specjalistów prowadzi też konsultacje online, co dla wielu osób jest łatwiejszym pierwszym krokiem.

Najczęstsze pytania

Czy mogę umówić dorosłą osobę na terapię bez jej zgody?

Możesz pomóc w znalezieniu specjalisty i umówieniu wizyty, ale psychoterapia dorosłej osoby jest dobrowolna. Najlepiej, żeby decyzja o pójściu na spotkanie była jej własna – wtedy szansa na skuteczną pracę jest znacznie większa.

Czy mogę przyjść na konsultację zamiast bliskiej osoby?

Tak. Konsultacja dla bliskiego pomaga zrozumieć sytuację, zastanowić się, jak rozmawiać, i zadbać o siebie. Nie zastąpi terapii osoby, która cierpi, ale często jest bardzo ważnym pierwszym krokiem.

Co zrobić, jeśli bliska osoba mówi o samobójstwie?

Traktuj to poważnie, nawet jeśli brzmi jak żart lub szantaż. Zapytaj wprost, czy myśli o odebraniu sobie życia – takie pytanie nie „podsuwa pomysłu”. Jeśli jest bezpośrednie zagrożenie, dzwoń pod 112. Możesz też zadzwonić pod 800 70 2222.

Czy terapeuta powie mi, o czym rozmawia z moim bliskim?

Nie. Terapia dorosłej osoby jest objęta tajemnicą zawodową. Wyjątek stanowią sytuacje bezpośredniego zagrożenia życia.

Źródła

• pacjent.gov.pl – Pomoc psychiatryczna i leczenie uzależnień
• Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym – centrumwsparcia.pl
• Roozen, H. G., de Waart, R., van der Kroft, P. (2010). Community reinforcement and family training: an effective option to engage treatment-resistant substance-abusing individuals in treatment. Addiction, 105(10), 1729–1738.

Zdjęcie: Karolina Grabowska / Pexels