
Klaudia i Wojtek są razem od czterech lat. Kiedy w sobotę Wojtek krzyczał na nią w kuchni, bo spóźniła się z zakupami, Klaudia płakała. W niedzielę próbowała o tym porozmawiać. Wojtek spojrzał na nią ze zdziwieniem: „O czym ty mówisz? Nikt na ciebie nie krzyczał. Znowu wszystko wyolbrzymiasz”. Podobnie było z umową, że w tym roku pojadą na święta do jej rodziców („Nigdy tak nie mówiłem, wymyślasz”), z wiadomością od jego koleżanki („Masz obsesję, to chore”) i z pieniędzmi, które zniknęły ze wspólnego konta („Sama je wydałaś, nie pamiętasz?”).
Klaudia zaczęła zapisywać rozmowy w notesie, bo nie była już pewna, co jest prawdą. Kiedy przyjaciółka zapytała ją, czy wszystko w porządku, odpowiedziała: „Chyba coś jest ze mną nie tak. Wojtek mówi, że mam problemy z pamięcią”.
Gaslighting to forma manipulacji psychologicznej, w której jedna osoba systematycznie podważa u drugiej zaufanie do jej własnych spostrzeżeń, pamięci, uczuć i oceny rzeczywistości. Nazwa pochodzi od sztuki teatralnej i filmu Gasnący płomień (Gaslight), w którym mąż celowo przyciemnia lampy gazowe w domu, a potem przekonuje żonę, że światło się nie zmienia, a ona traci zmysły.
Gaslighting nie jest jednorazowym kłamstwem ani zwykłą różnicą w pamiętaniu tej samej sytuacji – każdemu zdarza się coś zapamiętać inaczej. Jego istotą jest powtarzalność i skutek: osoba poddana gaslightingowi stopniowo przestaje ufać sobie i coraz bardziej polega na wersji rzeczywistości, którą przedstawia jej druga strona.
Socjolożka Paige Sweet, która badała to zjawisko, zwraca uwagę, że gaslighting najczęściej pojawia się w relacjach z nierównowagą sił – w związkach, w rodzinie, w miejscu pracy – i często współwystępuje z innymi formami przemocy psychicznej.
Typowe zachowania osoby stosującej gaslighting:
Gaslighting działa powoli, dlatego tak trudno go zauważyć. Osoby, które go doświadczają, często mówią o:
Długotrwały gaslighting może prowadzić do objawów podobnych do tych, jakie występują po traumie. Więcej o tym przeczytasz w artykule o doświadczeniach traumatycznych.
Choć najczęściej mówi się o gaslightingu w związkach, może on pojawiać się także:
Nie. Ludzie naprawdę różnie zapamiętują te same zdarzenia, a w kłótni każdy broni swojej wersji. Różnica polega na tym, że w zdrowej relacji obie strony mogą przyznać się do błędu, przeprosić i uznać, że druga osoba ma prawo do swoich uczuć – nawet jeśli pamiętają sytuację inaczej. W gaslightingu jedna strona konsekwentnie uznaje swoją wersję za jedyną prawdziwą, a przeżycia drugiej za „wymysł”.
Psychoterapia pomaga przede wszystkim odzyskać zaufanie do siebie: do własnej pamięci, uczuć i oceny. W bezpiecznej relacji z terapeutą można na nowo uczyć się, że to, co się czuje i myśli, ma znaczenie. Terapia pomaga też zrozumieć, dlaczego trudno było zauważyć manipulację i odejść – często ma to związek z wcześniejszymi doświadczeniami, w których ktoś bliski również podważał nasze przeżycia.
Klaudia w terapii zauważyła, że zdanie „przesadzasz” słyszała od dzieciństwa – od mamy, która bagatelizowała jej lęki i smutek. Dlatego tak łatwo uwierzyła Wojtkowi. Po kilku miesiącach zdecydowała się na rozstanie. Jak mówi, najtrudniejsze nie było odejście, tylko uwierzenie, że to, co przeżyła, było prawdziwe.
Jeśli trudność dotyczy związku, który obie strony chcą ratować, pomocna może być też terapia par – choć w sytuacji przemocy terapia indywidualna i zadbanie o bezpieczeństwo są zawsze pierwszym krokiem.
W Centrum Psychoterapii Sumus przy ul. Św. Sebastiana w Krakowie możesz zacząć od konsultacji. Możesz poznać nasz zespół i wybrać konkretną osobę.
Jeśli doświadczasz przemocy, możesz zadzwonić na Ogólnopolski Telefon dla Osób Doznających Przemocy Domowej „Niebieska Linia”: 800 120 002. W sytuacji zagrożenia dzwoń pod 112.
Gaslighting jest formą przemocy psychicznej, zwłaszcza gdy jest systematyczny i prowadzi do podważenia poczucia rzeczywistości drugiej osoby. Często współwystępuje z innymi formami kontroli.
Nie zawsze. Niektóre osoby stosują go świadomie, inne – w wyniku własnych mechanizmów obronnych, na przykład niezdolności do przyznania się do błędu. Dla osoby, która go doświadcza, skutki są jednak podobne.
W kłótni ludzie bronią swojej wersji, ale potrafią też przyznać się do błędu i uznać uczucia drugiej strony. W gaslightingu jedna strona konsekwentnie zaprzecza faktom i podważa przeżycia drugiej, a ta zaczyna wątpić w siebie.
Tak. Wymaga to czasu i często wsparcia, ale wiele osób stopniowo odbudowuje poczucie, że ich spostrzeżenia i uczucia są wiarygodne.
Zrób następny krok
Nasz zespół 9 certyfikowanych terapeutów czeka na Ciebie. Bez skierowania, bez długiego oczekiwania.
Bez skierowania · Płatność gotówką lub kartą · 12 444-70-60