Uzależnienia behawioralne – hazard, gry, zakupy. Kiedy przyjemność staje się więzieniem?

Kiedy myślimy o uzależnieniu, najczęściej mamy przed oczami osobę z butelką lub strzykawką. Tymczasem neurobiologia ostatnich dekad pokazuje coś ważnego: mózg uzależnia się od nagrody, nie od substancji. Jeśli dane zachowanie aktywuje układ nagrody wystarczająco intensywnie i regularnie, może rozwinąć się uzależnienie – strukturalnie tożsame z uzależnieniem od alkoholu czy narkotyków. Właśnie dlatego hazard, gry komputerowe, zakupy, pornografia czy media społecznościowe mogą stać się prawdziwymi pułapkami. W Centrum Psychoterapii Sumus w Krakowie pracujemy z osobami zmagającymi się z uzależnieniami behawioralnymi – często nierozpoznanymi przez lata.

Czym jest uzależnienie behawioralne?

Uzależnienie behawioralne (ang. behavioral addiction, process addiction) to stan, w którym kompulsywne powtarzanie określonego zachowania wymyka się spod kontroli i powoduje negatywne konsekwencje w różnych sferach życia – mimo że osoba chce przestać lub ograniczyć dane zachowanie. W 2013 roku Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne (APA) oficjalnie uznało hazard za uzależnienie behawioralne, umieszczając je w DSM-5 obok uzależnień od substancji. Kolejne zaburzenia – m.in. uzależnienie od gier (Gaming Disorder) – zostały ujęte w ICD-11 przez WHO.

Mechanizm uzależnienia behawioralnego

Kluczem jest dopamina. Kiedy wykonujemy zachowanie przynoszące nagrodę (wygrywamy zakład, robimy zakup, zdobywamy „lajki”), mózg zalewa dopamina – neuroprzekaźnik odpowiedzialny za motywację i odczuwanie przyjemności. Z czasem mózg adaptuje się: potrzebuje coraz silniejszych bodźców, żeby uzyskać ten sam efekt (tolerancja). Przy próbie rezygnacji z zachowania pojawiają się objawy odstawienia – drażliwość, niepokój, głód. Brzmi znajomo? To dokładnie ten sam mechanizm co przy uzależnieniu od substancji.

Dodatkową rolę odgrywa mechanizm zmiennej nagrody (variable ratio reinforcement) – szczególnie silny w hazardzie i grach. Kiedy nagroda jest nieprzewidywalna, mózg jest jeszcze bardziej zafascynowany: nigdy nie wiesz, kiedy przyjdzie wygrana, więc nie możesz przestać próbować. To ten sam mechanizm, który sprawia, że jednorękiego bandytę tak trudno porzucić.

Rodzaje uzależnień behawioralnych

Hazard patologiczny

Jedno z najlepiej przebadanych uzależnień behawioralnych. Szacuje się, że dotyczy ok. 1-3% populacji, z rosnącym udziałem hazardu online. Objawy: narastająca kwota zakładów, niemożność zatrzymania się mimo strat, kłamstwa wobec bliskich, pożyczanie pieniędzy na grę, myśli zdominowane przez hazard.

Gaming disorder (uzależnienie od gier)

Szczególnie istotne u młodych mężczyzn. Uzależnienie od gier to nie tylko „dużo granie” – to utrata kontroli nad czasem i priorytetami, eskalacja mimo negatywnych konsekwencji (zaniedbanie szkoły, pracy, relacji), i niemożność rezygnacji z gry nawet gdy bardzo się tego chce. Pandemia COVID-19 gwałtownie zwiększyła zjawisko.

Kompulsywne zakupy (oniomani)

Kupowanie jako sposób regulowania emocji – ulga, ekscytacja, poczucie kontroli – które szybko mija, pozostawiając poczucie winy i narastający dług. Dotyka nieproporcjonalnie często kobiet i jest często powiązane z depresją lub zaburzeniami lękowymi.

Uzależnienie od pornografii

Kontrowersyjne diagnostycznie, ale klinicznie bardzo realne. Kompulsywne korzystanie z pornografii mimo chęci zaprzestania, eskalacja treści, negatywny wpływ na relacje seksualne i intymność.

Uzależnienie od mediów społecznościowych i smartfona

Nomofobia (lęk przed brakiem smartfona), kompulsywne sprawdzanie powiadomień, niemożność bycia offline bez silnego dyskomfortu. Szczególnie powszechne w młodym pokoleniu. Powiązane z lękiem, depresją i obniżoną jakością snu.

Kiedy to jest już uzależnienie, a kiedy jeszcze zwykła przyjemność?

Kluczowe pytania diagnostyczne:

• Czy tracisz kontrolę nad czasem spędzanym na tym zachowaniu?
• Czy próbowałeś ograniczyć lub zaprzestać i nie byłeś w stanie?
• Czy zachowanie powoduje negatywne konsekwencje (finansowe, relacyjne, zawodowe) – a mimo to kontynuujesz?
• Czy ukrywasz skalę tego zachowania przed bliskimi?
• Czy zachowanie jest głównym sposobem regulowania trudnych emocji (stresu, smutku, nudy)?

Jeśli na trzy lub więcej z tych pytań odpowiedź brzmi „tak” – warto porozmawiać ze specjalistą.

Leczenie uzależnień behawioralnych

Podstawą leczenia jest psychoterapia – indywidualna i grupowa. Podejścia o potwierdzonej skuteczności to terapia poznawczo-behawioralna (CBT), terapia motywacyjna (MI) i podejście oparte na mindfulness. Praca terapeutyczna obejmuje:

• Identyfikację wyzwalaczy behawioralnych i emocjonalnych
• Naukę alternatywnych strategii regulacji emocji
• Pracę z myślami podtrzymującymi uzależnienie
• Odbudowę relacji i ról życiowych zniszczonych przez uzależnienie
• Pracę nad współwystępującymi problemami – depresją, lękiem, traumą

W Centrum Psychoterapii Sumus w Krakowie pracujemy z uzależnieniami behawioralnymi zarówno indywidualnie, jak i w terapii grupowej. Przeczytaj też: Uzależnienie od technologii i Regulacja emocji.