Psychosomatyka – kiedy ciało mówi to, czego psychika nie może

Boli Cię żołądek przed każdym ważnym spotkaniem. Dostajesz migreny w środy – akurat w dzień najtrudniejszej narady z szefem. Twoja skóra reaguje wysypką za każdym razem, gdy w domu jest napięcie. Lekarze prowadzą kolejne badania – i za każdym razem wyniki są w normie. „To na tle nerwowym” – słyszysz. Ale to nie jest wymyślone ani wyimaginowane. To psychosomatyka. I można z tym pracować. W Centrum Psychoterapii Sumus w Krakowie spotykamy wiele osób, których droga do gabinetu psychologa prowadziła przez lata wizyt u internisty, gastrologa czy neurologa.

Czym jest psychosomatyka?

Psychosomatyka to dziedzina medycyny i psychologii badająca wzajemne relacje między psychiką a ciałem. Termin pochodzi od greckich słów psyche (dusza) i soma (ciało) – i jest zakorzeniony w obserwacji tak starym jak medycyna: że to, co dzieje się w umyśle, wpływa na ciało, i odwrotnie.

Współczesna neurobiologia potwierdziła to, co wielu klinicystów obserwowało od dawna. Układ nerwowy, immunologiczny i hormonalny są ze sobą nierozerwalnie połączone. Stres aktywuje oś HPA (podwzgórze-przysadka-nadnercza), podnosi poziom kortyzolu, wpływa na pracę jelit, serca, skóry. Emocje, które nie mogą być wyrażone lub przetworzone, szukają ujścia inną drogą – przez ciało.

Typowe objawy psychosomatyczne

• Układ pokarmowy – zespół jelita drażliwego (IBS), nudności, bóle brzucha, biegunki, zaparcia, wrzody żołądka nasilane przez stres
• Układ sercowo-naczyniowy – kołatanie serca, bóle w klatce piersiowej bez organicznej przyczyny
• Układ mięśniowo-szkieletowy – przewlekłe bóle pleców, karku, fibromialgia
• Układ nerwowy – migreny, bóle głowy napięciowe, zawroty głowy
• Skóra – atopowe zapalenie skóry nasilane przez stres, łuszczyca, pokrzywka
• Układ oddechowy – astma oskrzelowa z komponentą emocjonalną, duszność bez przyczyny somatycznej
• Ogólne – chroniczne zmęczenie, zaburzenia snu, nieokreślone „złe samopoczucie”

Dlaczego ciało „bierze na siebie” emocje?

Jest kilka mechanizmów. Pierwszy – ewolucyjny: nasze ciało jest zaprojektowane do reagowania na zagrożenia fizycznie (bieg, walka). Gdy zagrożenie jest psychiczne (presja w pracy, konflikt w relacji), mięśnie się napinają, serce przyspiesza, jelita reagują – bo mózg wysłał sygnał „uwaga, niebezpieczeństwo!” – ale nie ma gdzie uciec ani z czym walczyć.

Drugi mechanizm – psychodynamiczny: kiedy pewne emocje są niedopuszczalne lub nieświadome (wstyd, złość, smutek), szukają ujścia przez kanały somatyczne. Ciało mówi to, czego psychika nie może. Ból fizyczny jest niekiedy „bezpieczniejszy” niż ból emocjonalny – łatwiej powiedzieć „boli mnie żołądek” niż „jestem w związku, który mnie niszczy”.

Trzeci – konwersja: w rzadszych, cięższych przypadkach (zaburzenie konwersyjne) stres lub trauma manifestuje się jako utrata funkcji neurologicznej – paraliż, utrata wzroku lub słuchu – bez organicznej przyczyny. To szczególnie spektakularny, ale i szczególnie wymagający klinicznie przypadek psychosomatyki.

Jak leczyć objawy psychosomatyczne?

Leczenie wymaga podejścia integrującego medycynę i psychologię. Samo leczenie somatyczne (leki na żołądek, przeciwbólowe) przynosi ulgę objawową, ale nie adresuje przyczyny. Same psychoterapia bez diagnostyki medycznej może przegapić organiczną chorobę. Idealnie – współpraca lekarza i psychologa lub psychoterapeuty.

Psychoterapia

Wykazano skuteczność kilku podejść w zaburzeniach psychosomatycznych:

• Psychoterapia psychodynamiczna – sięga do nieświadomych konfliktów i emocji manifestujących się przez ciało
• CBT – zmienia myśli i zachowania podtrzymujące objawy somatyczne
• Terapia somatyczna (SE, somatic experiencing) – pracuje bezpośrednio z ciałem i układem nerwowym
• EMDR – szczególnie gdy u podstaw leży trauma

Mindfulness i techniki ciała

Uważność na ciało, skanowanie ciała, joga – pomagają nawiązać kontakt z ciałem i sygnałami, które ono wysyła. Przeczytaj: Uważność na ciało i Ćwiczenia oddechowe.

Jak rozmawiać z lekarzem o psychosomatyce?

Wiele osób obawia się, że lekarz uzna ich objawy za „wymyślone” lub że mówienie o stresie sprawi, że zostaną zdiagnozowani ze schizofrenią. To obawy nieuzasadnione. Warto powiedzieć lekarzowi otwarcie o stresie, trudnościach życiowych i związku, który dostrzegasz między stanem emocjonalnym a objawami fizycznymi. Dobry lekarz będzie miał z tym co robić.

Zapraszamy też do kontaktu z naszym centrum. Przeczytaj też: Somatyzacja i Stres – czym jest i jak wpływa na ciało?