Neuroróżnorodność – czym jest i dlaczego zmienia perspektywę na ADHD i autyzm?

Słowo „neuroróżnorodność” pojawiło się w obiegu naukowym pod koniec lat 90., ukute przez australijską socjolog Judy Singer, która sama jest w spektrum autyzmu. Od tamtej pory stało się nie tylko terminem akademickim, ale i elementem tożsamości milionów ludzi na świecie. W Polsce świadomość tego pojęcia rośnie – i coraz częściej pojawia się w rozmowach w gabinetach psychologicznych, w tym w Centrum Psychoterapii Sumus w Krakowie.

Czym jest neuroróżnorodność?

Neuroróżnorodność (ang. neurodiversity) to koncepcja zakładająca, że ludzkie mózgi naturalnie różnią się między sobą pod względem struktury, funkcji i przetwarzania informacji – i że ta różnorodność jest normalną, naturalną częścią spektrum ludzkości, a nie patologią wymagającą naprawy.

W modelu neuroróżnorodności wyróżnia się dwa typy profili neurologicznych:

• Neurotypowi (NT) – osoby, których neurologia mieści się w statystycznej normie większości populacji
• Neuronietypowi / neuroróżnorodni (ND) – osoby z profilem neurologicznym odbiegającym od tej normy. Do grupy ND zalicza się osoby z ADHD, autyzmen (ASD), dysleksją, dyskalkulią, dyspraksją, Tourette’em, i innymi.

Model medyczny vs. model neuroróżnorodności

W tradycyjnym modelu medycznym ADHD i autyzm są defektami – nieprawidłowościami funkcjonowania mózgu, które należy leczyć, korygować, minimalizować. Celem jest zbliżenie osoby neuroatypowej do „normy” neurotypowej.

Model neuroróżnorodności stawia inne pytania: Co muszą mieć te osoby żeby dobrze funkcjonować? Jak dostosować środowisko do ich neurologicznego profilu zamiast wymagać, żeby dostosowali siebie do środowiska? Jakie są mocne strony wynikające z ich neurologii?

To nie jest negowanie trudności. Osoby z ADHD i ASD doświadczają realnych wyzwań – w szkole, pracy, relacjach. Ale te trudności wynikają często nie z samej neurologii, ale ze zderzenia tej neurologii z środowiskiem zaprojektowanym dla neurotypowych.

Mocne strony neuroróżnorodności

Badania i doświadczenia kliniczne wskazują na szereg specyficznych mocnych stron, które często towarzyszą neuroatypowym profilom:

ADHD

• Hiperfokus – zdolność do głębokiego, pochłaniającego zaangażowania w pasjonujące tematy
• Kreatywność i myślenie dywergentne – nieszablonowe rozwiązywanie problemów
• Wysoka energia i entuzjazm
• Zdolność do szybkiego myślenia i podejmowania decyzji w sytuacjach kryzysowych
• Empatia i intensywność emocjonalna

ASD

• Głęboka ekspertyza w obszarach zainteresowań
• Uwaga do szczegółów i precyzja
• Bezpośredniość i uczciwość w komunikacji
• Myślenie systemowe i wzorcowe
• Lojalność i konsekwencja w relacjach

Neuroróżnorodność a psychoterapia – co to zmienia?

Koncepcja neuroróżnorodności ma konkretne implikacje dla praktyki terapeutycznej. Terapeuta pracujący z perspektywy neuroróżnorodności:

• Nie dąży do „naprawienia” osoby neuroatypowej, ale do pomocy jej w rozumieniu siebie i budowaniu życia zgodnego z jej profilen
• Dostosowuje format sesji do potrzeb klienta – np. konkretność zamiast metafor dla osób z ASD, dynamika i zmienność dla osób z ADHD
• Uwzględnia kwestie sensoryczne – oświetlenie, dźwięki w gabinecie
• Pomaga klientowi przepracować lata internalizowanego wstydu wynikającego z funkcjonowania w świecie zaprojektowanym dla neurotypowych
• Wspiera budowanie tożsamości neuroatypowej jako pełnoprawnej, wartościowej, a nie wadliwej

Kontrowersje wokół pojęcia neuroróżnorodności

Model neuroróżnorodności nie jest pozbawiony krytyków. Część klinicystów zwraca uwagę, że może prowadzić do bagatelizowania realnych trudności – szczególnie u osób z niższym poziomem funkcjonowania, które potrzebują intensywnego wsparcia. Inni wskazują, że mówienie wyłącznie o mocnych stronach bez adresowania trudności jest nierealistyczne. Te głosy są ważne – dojrzały model neuroróżnorodności nie neguje cierpienia ani potrzeby wsparcia, ale zmienia narrację: z defektu na różnicę.

Jak znaleźć terapeutę przyjaznego neuroróżnorodności?

Szukając wsparcia psychoterapeutycznego jako osoba z ADHD lub ASD, warto szukać specjalisty, który zna specyfikę neuroatypowego funkcjonowania i nie stawia sobie za cel „normalizacji”. W Centrum Psychoterapii Sumus pracujemy z perspektywą uwzględniającą neuroróżnorodność. Zapraszamy na konsultację. Przeczytaj też: ADHD u kobiet, Diagnoza ASD w dorosłości i Jak wybrać terapeutę?