Diagnoza ASD w dorosłości – jak wygląda, co zmienia i dlaczego warto?

Przez długi czas autyzm był postrzegany wyłącznie jako zaburzenie dziecięce. Tymczasem dzieci ze spektrum autyzmu dorastają – i wiele z nich dociera do dorosłości bez diagnozy, szczególnie jeśli funkcjonowały w tzw. wysoce funkcjonujący sposób lub nauczyły się ukrywać trudności. W ostatnich latach obserwujemy znaczący wzrost liczby diagnoz ASD u dorosłych – zjawisko napędzane zarówno rosnącą świadomością społeczną, jak i rozszerzeniem kryteriów diagnostycznych. W Centrum Psychoterapii Sumus w Krakowie spotykamy coraz więcej osób dorosłych, które po raz pierwszy poznają swój neurologiczny profil.

Kim są dorośli diagnozowani z ASD?

Dorośli szukający diagnozy ASD to bardzo zróżnicowana grupa. Wielu z nich to osoby, które przez lata radziły sobie „wystarczająco dobrze” – skończyły studia, podjęły pracę, nawiązały relacje – ale zawsze z poczuciem, że coś jest nie tak, że muszą wkładać znacznie więcej wysiłku niż inni, że nigdy do końca nie „pasują”. Niektórzy trafiają na temat autyzmu przez internet lub przez diagnozę dziecka i nagle rozpoznają siebie w opisach. Inni są kierowani przez psychiatrę, gdy standardowe leczenie depresji lub lęku nie przynosi oczekiwanych efektów.

Jak objawia się ASD u dorosłych – na co zwrócić uwagę?

Spektrum autyzmu jest – jak sama nazwa wskazuje – spektrum. Nie ma jednego obrazu. Wśród dorosłych osób z ASD można jednak wyróżnić pewne wspólne wątki:

Trudności w komunikacji społecznej

• Dosłowne rozumienie języka – trudności z metaforami, sarkazmem, podtekstami
• Trudności z „odczytywaniem” niepisanych reguł społecznych – kiedy mówić, kiedy milczeć, jak zareagować na niejednoznaczne sygnały
• Poczucie, że rozmowy z nieznajomymi są wyczerpujące i wymagają aktywnego „obliczania” właściwych odpowiedzi
• Trudności z utrzymywaniem kontaktu wzrokowego (choć u wielu dorosłych zostało to wyuczone)
• Preferowanie bezpośredniej, rzeczowej komunikacji

Ograniczone, intensywne zainteresowania

Głęboka, pochłaniająca fascynacja wybranymi tematami – często na poziomie eksperckim. Może dotyczyć historii, muzyki, matematyki, technologii, zwierząt – czegokolwiek. Hiperfokus na pasje bywa źródłem sukcesu zawodowego, ale też napięć społecznych.

Potrzeba powtarzalności i rutyny

Silna potrzeba przewidywalności i rutyny. Nagłe zmiany planów, nieoczekiwane zdarzenia mogą wywoływać nieproporcjonalną do sytuacji reakcję dyskomfortu lub lęku.

Nadwrażliwość lub podwrażliwość sensoryczna

Intensywna reakcja na bodźce zmysłowe: dźwięki, zapachy, tekstury, światło. Niektóre osoby unikają pewnych tkanin, są przytłoczone hałasem otwartych przestrzeni lub sklepów, reagują silnie na zapachy których inni nie zauważają. U innych obserwuje się podwrażliwość – poszukiwanie silnych bodźców.

Maskowanie – jak u kobiet z ADHD

Wiele dorosłych osób z ASD (szczególnie kobiety) latami maskowało swoje trudności – obserwując innych i ucząc się „jak się zachować”, kosztem ogromnego wysiłku poznawczego i emocjonalnego. Zmęczenie po interakcjach społecznych, konieczność „regeneracji” w samotności po spotkaniach towarzyskich to charakterystyczne doświadczenia.

Jak przebiega diagnoza ASD u dorosłych?

Diagnoza ASD to wieloetapowy proces wymagający specjalistycznej wiedzy. Standardowo obejmuje:

• Szczegółowy wywiad kliniczny – historia rozwojowa (jeśli dostępna), opis aktualnego funkcjonowania, trudności i mocnych stron
• Wystandaryzowane narzędzia diagnostyczne – najczęściej używa się ADI-R (Autism Diagnostic Interview-Revised) lub ADOS-2 (Autism Diagnostic Observation Schedule), a także kwestionariuszy samoopisu jak AQ (Autism-Spectrum Quotient)
• Ocena neuropsychologiczna – badanie profilu poznawczego, wykluczenie innych przyczyn trudności
• Diagnoza różnicowa – wykluczenie lub identyfikacja współwystępujących zaburzeń (ADHD, lęk, depresja, zaburzenia osobowości)

Warto pamiętać, że ASD i ADHD współwystępują ze sobą w ok. 50-70% przypadków – to tzw. AuDHD. Diagnoza jednego nie wyklucza drugiego.

Co zmienia diagnoza ASD w dorosłości?

Reakcje na diagnozę są bardzo różne. Część osób odczuwa głębką ulgę – nareszcie mam wyjaśnienie. Inne przeżywają żałobę po niezrealizowanym obrazie siebie lub stracie lat spędzonych bez odpowiedniego wsparcia. Jeszcze inne reagują z niedowierzaniem lub oporem.

Diagnoza otwiera drzwi do:

• Reinterpretacji historii swojego życia z życzliwością wobec siebie
• Dostępu do odpowiednio dostosowanej psychoterapii
• Przestania wymagania od siebie funkcjonowania jak neurotypowa osoba
• Budowania strategii życiowych odpowiadających własnemu profilowi neurobiologicznemu
• Wspólnoty – kontaktu z innymi osobami w spektrum

Psychoterapia po diagnozie ASD

Diagnoza to nie koniec drogi – to jej nowy etap. Psychoterapia dla dorosłych z ASD wymaga dostosowania do specyfiki funkcjonowania: więcej konkretności, mniej domysłów i interpretacji, uwzględnienie sensoryki i potrzeby rutyny w ramach sesji. W naszym centrum pracujemy z dorosłymi w spektrum, uwzględniając ich neurologiczny profil. Przeczytaj też: Jak funkcjonują dorośli w spektrum autyzmu? i Jak wybrać odpowiedniego terapeutę?